شناسایی مصارف بارز انرژی (SEU): از تحلیل پرتو تا مستندسازی

مصرف بارز انرژی (Significant Energy Use یا SEU) به بخشی از مصرف انرژی سازمان گفته می‌شود که یا سهم قابل‌توجهی از کل مصرف را دارد یا پتانسیل مهمی برای بهبود عملکرد انرژی دارد. شناسایی درست SEUها، مسیر تخصیص منابع، تعریف EnPI و اولویت‌بندی اقدامات بهبود را در کل سیستم مدیریت انرژی تعیین می‌کند.

معیارهای شناسایی مصرف بارز

ISO 50001 معیار ثابتی برای «بارز بودن» تعیین نمی‌کند و هر سازمان باید آستانه خود را مستند کند. با این حال، چهار معیار در عمل بیشترین کاربرد را دارند و معمولاً در کنار هم استفاده می‌شوند. برای سازمانی با چند سایت، این آستانه می‌تواند بین سایت‌ها هم متفاوت باشد؛ آنچه در یک واحد کوچک بارز محسوب می‌شود، ممکن است در یک واحد بزرگ‌تر سهم ناچیزی از کل مصرف باشد.

• سهم از کل مصرف انرژی سازمان (معمولاً آستانه‌ای مانند ۵ تا ۱۰ درصد در نظر گرفته می‌شود)
• پتانسیل واقعی برای بهبود عملکرد انرژی، حتی اگر سهم مصرف متوسط باشد
• در دسترس بودن داده و امکان اندازه‌گیری مستقل از آن مصرف
• اهمیت راهبردی یا ریسک عملیاتی مرتبط با آن تجهیز یا فرایند

تحلیل پرتو بر اساس مصرف

گام اول معمولاً رتبه‌بندی تمام تجهیزات یا فرایندهای اصلی بر اساس مصرف سالانه انرژی و رسم نمودار پرتو است. در بیشتر صنایع، حدود ۲۰ درصد از تجهیزات مسئول نزدیک به ۸۰ درصد مصرف کل هستند؛ همین دسته کوچک، نامزد اصلی اولیه برای SEU محسوب می‌شود.

تحلیل پرتو بر اساس پتانسیل بهبود

تکیه صرف بر رتبه‌بندی مصرف می‌تواند گمراه‌کننده باشد؛ برخی تجهیزات پرمصرف از قبل بهینه شده‌اند و پتانسیل بهبود کمی دارند، در حالی که یک تجهیز با مصرف متوسط ممکن است به دلیل فرسودگی یا عملکرد ناکارآمد، پتانسیل صرفه‌جویی بالایی داشته باشد. به همین دلیل، تحلیل پرتوی دوم بر اساس برآورد پتانسیل بهبود (مثلاً فاصله عملکرد فعلی تا بهترین عملکرد مشابه) انجام و با نتیجه تحلیل اول ترکیب می‌شود. روش عملی ترکیب این دو، رسم یک ماتریس دوبعدی است: محور افقی رتبه مصرف و محور عمودی رتبه پتانسیل بهبود. تجهیزاتی که در هر دو محور رتبه بالا دارند، اولویت اول برای تعریف SEU هستند؛ تجهیزات با مصرف بالا اما پتانسیل کم، همچنان پایش می‌شوند اما در اولویت پروژه‌های بهبود قرار نمی‌گیرند. نکته دیگر آنکه مجموع مصارف پراکنده‌ای مانند نشتی هوای فشرده در چند نقطه یا روشنایی چند سالن، به‌تنهایی هیچ‌کدام بارز به نظر نمی‌رسند اما در مجموع سهم قابل‌توجهی از مصرف کل دارند؛ تحلیل پرتو باید پیش از رتبه‌بندی، این مصارف هم‌نوع را در یک دسته تجمیع کند تا اهمیت واقعی آن‌ها نادیده گرفته نشود.

• سن تجهیز و فاصله زمانی از آخرین بازسازی اساسی
• سابقه نگهداری و تعمیرات و فراوانی خرابی‌ها
• فاصله عملکرد فعلی نسبت به مشخصات کارایی سازنده
• وجود یا نبود یک بنچمارک قابل‌مقایسه در همان صنعت

مستندسازی تصمیم

هر SEU باید با دلیل انتخاب، منبع داده استفاده‌شده و مسئول پایش آن مستند شود. این مستندسازی هم در ممیزی داخلی و هم برای توجیه سرمایه‌گذاری در کنتورگذاری یا اقدامات بهبود آینده کاربرد دارد.

• نام و مرز فیزیکی مصرف بارز (تجهیز، خط یا فرایند)
• سهم از کل مصرف انرژی و نوع حامل انرژی (برق، گاز، بخار)
• معیار یا معیارهای انتخاب اعمال‌شده
• وضعیت اندازه‌گیری فعلی و اینکه آیا EnPI اختصاصی دارد
• مسئول پایش و تاریخ آخرین بازنگری

بازنگری دوره‌ای مصارف بارز

فهرست مصارف بارز ثابت نیست. تغییر در حجم تولید، جایگزینی تجهیز، افزودن خط جدید یا حتی یافته‌های ممیزی داخلی می‌تواند اولویت‌ها را جابه‌جا کند. بازنگری سالانه، هم‌زمان با بازنگری مدیریت، حداقل بازه پیشنهادی است؛ در صنایع با تغییرات سریع فرایند، بازنگری در بازه‌های کوتاه‌تر توصیه می‌شود. نتیجه هر بازنگری باید در سوابق سیستم مدیریت انرژی ثبت شود، حتی اگر فهرست نهایی مصارف بارز بدون تغییر بماند؛ همین سابقه است که در ممیزی نشان می‌دهد بازنگری واقعاً انجام شده، نه فقط کپی از سال قبل.

بدون شناسایی درست مصارف بارز، منابع بهبود روی جایی صرف می‌شود که کمترین اثر را دارد.

برای مثال، در یک واحد فولادسازی، کوره قوس الکتریکی معمولاً به‌تنهایی بیش از نیمی از مصرف برق کارخانه را به خود اختصاص می‌دهد و به‌وضوح یک SEU است؛ اما سیستم تهویه ساختمان اداری، با وجود مصرف مستمر، معمولاً پتانسیل بهبود محدودی دارد و در اولویت پایین‌تری قرار می‌گیرد.